ความเป็นมา
ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ได้ดำเนินการเปิดสอน หลักสูตรวิทยาศาสตร์บัณฑิต (ชีววิทยา) วิทยาศาสตร์มหาบัณฑิต (ชีววิทยา) และปรัชญาดุษฎีบัณฑิต (ชีววิทยา) มุ่งผลิตบัณฑิตให้เป็นผู้มีความรู้ทั้งภาคทฤษฎี และปฏิบัติ สามารถนำความรู้ไปประยุกต์ใช้อย่างเหมาะสม มีความสามารถคิดและวิเคราะห์อย่างเป็นระบบ มีจิตสำนึกในการใช้วิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยีอย่างเหมาะสม
ภาควิชามีความพร้อมทั้งทางด้านบุคลากร และสถานที่ โดยมีคณาจารย์ที่มีความรู้และเชี่ยวชาญในหลายสาขา ได้แก่ พฤกษศาสตร์ สัตววิทยา พันธุศาสตร์ สรีรวิทยาของพืชและสัตว์ อนุกรมวิธานของพืชและสัตว์ กายวิภาคศาสตร์ของพืชและสัตว์ เซลล์วิทยา ชีววิทยาโมเลกุล เทคโนโลยีชีวภาพ และนิเวศวิทยาแหล่งน้ำ ภาควิชามีความพร้อมในด้านสถานที่ได้แก่ ห้องเรียน และห้องปฏิบัติการที่มีอุปกรณ์ที่ทันสมัย พิพิธภัณฑ์ชีววิทยา สวนพฤกษศาสตร์ และเรือนปลูกพืชทดลอง

หลักสูตร
ภาควิชาชีววิทยาเปิดสอน 4 หลักสูตร ได้แก่

1. ปริญญาวิทยาศาสตรบัณฑิต วท.บ.(ชีววิทยา)
หลักสูตร 4 ปี รับนักศึกษาประมาณปีละ 150 คน โดยวิธีรับตรง (โควตา) สอบคัดเลือก (Admission) และสอบคัดเลือกเป็นนักศึกษา ในโครงการผู้มีความสามารถพิเศษทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (พสวท.) โดยเน้นหนักทางด้านชีววิทยาทั่วไป พฤกษศาสตร์ สัตววิทยา พันธุศาสตร์ และวิชาเลือกในสาขาต่าง ๆ ที่สนใจ รวมทั้งสิ้น 135 หน่วยกิต ปัจจุบันมีนักศึกษารวม 312 คน

2. ปริญญาวิทยาศาสตรมหาบัณฑิต วท.ม.(ชีววิทยา)
หลักสูตร 2 ปี รับนักศึกษาโดยการสอบคัดเลือก ศึกษารายวิชาต่าง ๆ 21 หน่วยกิต และวิทยานิพนธ์ 15 หน่วยกิต ปัจจุบันมีนักศึกษา 52 คน

3. ปริญญาวิทยาศาสตรมหาบัณฑิต วท.ม. (ชีววิทยาสำหรับครู)
เปิดสอนทั้งภาคปกติ (ระยะเวลาศึกษา 2 ปีการศึกษา) และโครงการพิเศษ (จัดการศึกษาเป็นลักษณะโปรแกรมชุดวิชา (Module System) โดยเรียนช่วงปิดภาคฤดูร้อน (มีนาคม – พฤษภาคม) ระยะเวลาการศึกษา 3 ภาคฤดูร้อน โดยคุณสมบัติของผู้สมัครคือ เป็นผู้สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรี หรือเทียบเท่า และมีประสบการณ์ในการสอนวิชาทางชีววิทยา อย่างน้อย 1 ปี (มีหนังสือรับรองจากผู้บริหารโรงเรียน)

4. ปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิต ปร.ด.(ชีววิทยา)
หลักสูตร 3 ปี รับนักศึกษาโดยการสอบคัดเลือก ศึกษารายวิชาต่าง ๆ 12 หน่วยกิต และวิทยานิพนธ์ 36 หน่วยกิต หรือศึกษาวิทยานิพนธ์อย่างเดียว 48 หน่วยกิต ปัจจุบันมีนักศึกษา 28 คน

คณาจารย์ในภาควิชา
ภาควิชามีคณาจารย์ที่มีความเชี่ยวชาญในสาขาต่าง ๆ ได้แก่ พฤกษศาสตร์ สัตววิทยา พันธุศาสตร์ ชีววิทยาโมเลกุล และเทคโนโลยีชีวภาพ รวมทั้งสิ้น 40 คน

โครงการวิจัย
ภาควิชามีโครงการวิจัยหลายกลุ่ม ดังนี้
- อนุกรมวิธานของพืชดอก และเฟิน
- อนุกรมวิธานของสัตว์ แพลงก์ตอน และสาหร่าย
- กายวิภาคศาสตร์เปรียบเทียบของพืช
- เรณูวิทยาของพืชดอก และสปอร์ของเฟิน
- สรีรวิทยาของพืชและสัตว์
- เซลล์พันธุศาสตร์ของพืชและสัตว์
- ชีววิทยาโมเลกุลของพืชและสัตว์
- พันธุศาสตร์ระดับโมเลกุลของพืชและแมลงหวี่
- การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช
- การส่งถ่ายยีนสู่พืช
- พิษวิทยาของสัตว์น้ำ
- การใช้สมุนไพรในการกำจัดศัตรูพืช
- นิเวศวิทยาแหล่งน้ำจืด และการประเมินผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม โดยใช้ตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ

บริการวิชาการ
ภาควิชาให้บริการทางวิชาการแก่หน่วยงานต่าง ๆ และผู้ที่สนใจดังนี้
- จัดอบรมทางวิชาการภาคฤดูร้อน แก่อาจารย์ที่สอนระดับมัธยมศึกษา และสถาบันราชภัฎ เป็นประจำทุกปี
- จัดโครงการค่ายฝึกอบรมชีววิทยา ระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย เป็นประจำทุกปี
- พิพิธภัณฑ์ชีววิทยา เป็นแหล่งความรู้หลายด้าน เช่น พืช สัตว์ นิเวศวิทยา โครงกระดูก และวิวัฒนาการ โดยแสดงในรูปตัวอย่างจริงและจำลอง

รายนามหัวหน้าภาควิชาชีววิทยา และรักษาการหัวหน้าภาควิชาฯ ตั้งแต่ปี พ.ศ.2511 จนถึงปัจจุบัน
1. รศ.ธวัช รักศีล (2511-2517)
2. รศ.ศรีสุมนตร์ สีตะธนี (2517-2519)
3. รศ.ศรีสุมนตร์ สีตะธนี (2519-2521)
4. อ.วรวรรณ ลิ่มทอง (2521-2522)
5. รศ.ศรีสุมนตร์ สีตะธนี (2525-2525)
6. อ.สุวคนธ์ พลกนิษฐ์ (2525-2528)
7. รศ.ดร.โรจน์ชัย ศัตรวาหา (2528-2532)
8. ผศ.ดร.อมรา วินิจสานันท์ (2532-2535)
9. รศ.ศรีสุมนตร์ สีตะธนี (2535-2536)
10.รศ.ดร.สมพงษ์ ธรรมถาวร (2536-2537)
11.ผศ.ดร.อมรา วินิจสานันท์ (2537-2538)
12.รศ.ดร.ปิยะดา ธีระกุลพิศุทธิ์ (2538-2540)
13.ผศ.วิชัย ณีรัตนพันธุ์ (2540-2543)
14.ศ.ดร.ละออศรี เสนาะเมือง (2543-2547)
15.ศ.ดร.ประนอม จันทรโณทัย (2547-2551)
16. รศ.ดร. นฤมล แสงประดับ (2551-ปัจจุบัน)